Çin’de fikri mülkiyet nasıl korunur: patent, marka ve telif hakları

Dünyadaki patent başvurularının yaklaşık yarısı Çin’de yapılıyor; yılda 1,6 milyon civarında başvuru söz konusu. Bu rakamın bir de öbür yüzü var: başkalarının çözümlerinin orada ne kadar hızlı kopyalandığı. Bu yüzden teknolojinizi, ürünlerinizi ve içeriklerinizi hukuken koruma altına almak, Çin’e girişin sonunda değil başında yapılması gereken iştir.

Tescilde geç kalan şirket neyi kaybeder

Çin’de ilk başvuran ilkesi geçerlidir. Hak, fikri ilk bulana ya da onu ilk kullanana değil, başvurusunu ilk yapana tanınır. Yani ürünün ortaya çıktığı tarihten çok başvuru tarihi önemlidir ve her gecikme aleyhinize işler. TÜRKPATENT’te yaptığınız tescil de Çin’de hiçbir koruma sağlamaz.

Senaryo hep aynıdır: Bir şirket yeni ürününü sektör fuarında tanıtır, birkaç ay sonra da hiçbir bağlantısı olmayan üçüncü bir kişinin markasını çoktan kendi adına tescil ettirdiğini öğrenir. Geriye iki yol kalır: kendi markasını geri satın almak ya da markayı tamamen değiştirmek.

⚠️ Önemli: Başvurularınızı ürünü kamuya göstermeden ya da fuara götürmeden önce yapın, sonrasına bırakmayın.

Hukuki çerçeve: Çin mevzuatı ve uluslararası anlaşmalar

Çin, küresel fikri mülkiyet sisteminin bir parçasıdır. Bern Sözleşmesi’ni, Paris Sözleşmesi’ni ve TRIPS Anlaşması’nı onaylamış, Patent İşbirliği Antlaşması’na (PCT) taraf olmuştur ve Dünya Ticaret Örgütü üyesidir. Bu sayede yabancı başvuru sahipleri, Çinli şirketlerle aynı koruma rejiminden yararlanır.

Eserler Çin Telif Hakkı Kanunu’na, buluşlar ve tasarımlar ise Patent Kanunu’na tabidir. Her iki kanun da ülkenin uluslararası yükümlülüklerine uyumlu hâle getirilmiştir. Yabancı hak sahibinin yerel bir şirketle aynı korumayı talep edebilmesi de tam olarak buna dayanır.

Çin’de patent: kapsam ve başvuru yolu

Patentle ilgili tüm işlemler tek bir kurumda toplanmıştır: CNIPA, yani Çin Ulusal Fikri Mülkiyet İdaresi. Çin’de işyeri bulunmayan yabancı bir şirket bu kuruma doğrudan başvuramaz; başvuruyu yetkili bir Çinli patent vekili yapar.

Çin hukukunun bir özelliği de ürün tasarımının patentle korunmasıdır. Bu nedenle üç tür patent vardır:

Tasarımlar için 15 yıllık süre yenidir: 2021’deki Patent Kanunu reformundan önce bu süre 10 yıldı. İlaç sektörü için ayrı bir kural vardır; buluşun koruma süresi en fazla beş yıl uzatılabilir.

CNIPA’da başvuru süreci

Tüm işlemler Çince yürütülür. Başvuru şu aşamalardan geçer:

1. Vekil dosyayı hazırlar ve çevrim içi ya da elden sunar.
2. Şekli inceleme, başvurunun eksiksiz ve usule uygun olup olmadığını denetler.
3. Esasa ilişkin inceleme yalnızca buluş patentleri için yapılır.
4. CNIPA kararını verir ve verilen patenti yayımlar.

Süreler konusunda elinizde birkaç araç bulunur:

• Rüçhan hakkı: Buluşlar ve faydalı modeller için yurt dışındaki ilk başvurudan itibaren 12 ay, tasarımlar için 6 ay. TÜRKPATENT’teki ilk başvurunuzun tarihini Çin’de talep edebilirsiniz.
• PCT yolu: Çin ulusal aşamasına geçiş, rüçhan tarihinden itibaren 30 ay içinde yapılmalıdır; ek ücret ödenerek bu süre 32 aya uzatılabilir.
• Yenilik için ödemesiz süre: Çözüm, Çin hükümetince tanınan bir fuarda ya da konferansta sergilendiyse, izleyen altı ay içinde bu durum yeniliği ortadan kaldırmaz.

Esasa ilişkin inceleme ise ertelemeye gelmez. Talebin üç yıl içinde yapılması gerekir; aksi hâlde başvuru geri çekilmiş sayılır.

Patentin maliyeti ve korunması

Bütçe üç kalemden oluşur: CNIPA resmî ücretleri, vekil ücreti ve çeviri. Resmî ücretler yaklaşık olarak şöyledir:

• buluş patenti başvurusu için yaklaşık 900 yuan;
• esasa ilişkin inceleme için yaklaşık 2.500 yuan;
• faydalı model ya da tasarım için yaklaşık 500 yuan.

Patent verildikten sonra her yıl yıllık ücret ödenir ve bu ücret her yıl artar. Bu artış bilinçli bir tercihtir: Hak sahibini hakkını gerçekten kullanmaya ya da ondan vazgeçmeye yöneltir, sicilin kullanılmayan patentlerle dolmasını önler. Yıllık ücreti ödemeyen, korumayı kaybeder.

Patent verilmeyen konular

Çin hukuku bir dizi konuyu patent korumasının dışında tutar:

• bilimsel keşifler;
• hastalıkların teşhis ve tedavi yöntemleri;
• bitki çeşitleri ve hayvan ırkları;
• zihinsel faaliyetlere ilişkin kurallar ve yöntemler;
• nükleer dönüşümle elde edilen maddeler;
• kanuna ya da genel ahlaka aykırı çözümler.

Gerekçe basittir: Bunların bir kısmı tek bir kişinin tekeline bırakılmaması gereken temel bilgidir; diğer kısmı ise doğrudan kamu yararını ilgilendirir.

Çin’de kopyalanmaktan mı endişelisiniz?

• Neyin patentlenebileceği
• Serbest kullanım araştırması
• Doğru koruma stratejisi

Ücretsiz danışmanlık

Çin’de telif hakkı: nasıl doğar, nasıl ispatlanır

Çin’de eser üzerindeki hak, eserin yaratıldığı anda kendiliğinden doğar; zorunlu bir tescil gerekmez. Koruma kapsamında şunlar yer alır:

• edebî, bilimsel ve sanatsal eserler;
• grafik eserler, mimari projeler ve fotoğraflar;
• ses kayıtları ve yazılımlar.

Koruma süresi, eser sahibi gerçek kişiyse hayatı boyunca ve ölümünden sonra 50 yıl, tüzel kişiyse eserin yaratılmasından itibaren 50 yıldır.

Manevi haklar her durumda eser sahibinde kalır: adının belirtilmesini isteme, eserin bozulmasını engelleme ve eseri kamuya sunup sunmamaya karar verme hakkı. Mali hakları devretse bile eser sahibi bu hakları korur.

«Tescil zorunlu değil, ama bu delilleri ihmal etmek için bir gerekçe olamaz. Biri eser sahipliğine itiraz ettiğinde, yetkili kurumda saklanan bir nüsha uyuşmazlıktaki konumunuzu ciddi ölçüde güçlendirir», diyor Sergey Konon.

Eser sahipliğini ispatlamanın birkaç yolu vardır:

• eserler için Çin Ulusal Telif Hakları İdaresi’ne tescil;
• yazılımlar için Çin Telif Hakkı Koruma Merkezi’ne tescil;
• © işaretinin kullanılması;
• noter onayı;
• ABD Kongre Kütüphanesi bünyesindeki Telif Hakkı Ofisi’ne gönüllü tescil.

Markanın korunmasında tescilin rolü

Şirketler adlarını, logolarını ve görsel kimliklerini CNIPA’ya marka başvurusu yaparak korur. İşlem yaklaşık dokuz ay sürer; elde edilen koruma on yıl geçerlidir ve sınırsız sayıda yenilenebilir.

Amaç özellikle Çin iç pazarında hızlı ve sağlam bir koruma elde etmekse, doğrudan ulusal başvuru genellikle Madrid Protokolü üzerinden yapılan uluslararası başvurudan daha avantajlıdır. Ayrıca patent, marka ve telif hakkını ayrı ayrı değil, bir bütün olarak düşünmek gerekir: Aynı ürün çoğu zaman bunların birkaçıyla birden korunur.

Hong Kong ve Makao: ayrı sistemler

Hong Kong ve Makao’nun kendine ait fikri mülkiyet mevzuatı vardır. Anakara Çin’de yapılan tescil bu bölgelere uzanmaz; buralarda ayrıca başvuru yapmak gerekir. Hong Kong’daki markalardan kendi kurumu olan Hong Kong Fikri Mülkiyet Dairesi sorumludur.

📌 Unutmayın: Anakaradaki koruma ile Hong Kong ya da Makao’daki koruma aynı şey değildir. Her bölge için ayrı başvuru gerekir.

Yaptırımlar ve hakların savunulması

Hak ihlalleri üç düzeyde takip edilir:

• İdari: para cezaları, taklit ürünlere el konulması ve ihlal edenin faaliyetinin durdurulması.
• Hukuki: zararın tazmini ya da kanunda öngörülen tazminat.
• Cezai: ağır durumlarda on yıla kadar hapis cezası.

Hak sahibinin başvurabileceği araçlar da çeşitlidir:

• dava öncesi ihtarname;
• fikri mülkiyet alanında uzmanlaşmış mahkemede dava;
• tazminat ya da kanuni tazminat talebi;
• taklit ürünlerin piyasadan toplatılması.

Önleyici tedbirler de en az bunlar kadar etkilidir. Haklarınızı Çin gümrüğüne kaydettirmek, taklit malların sınırda hem ithalatta hem ihracatta durdurulmasını sağlar.

Patentinizi Çin’de korumak ister misiniz?

• CNIPA üzerinden patent tescili
• Telif hakkı koruması
• İhlallere karşı hukuki işlem

Ücretsiz danışmanlık

Nereden başlamalı

Hakları güvenceye almak pazarın kapısını açar, kapatmaz. Asgari adımlar şunlardır:

• vekile sicillerde ön araştırma yaptırmak;
• buluş patenti, faydalı model ve tasarım başvurularını yapmak;
• ulusal marka başvurusunu sunmak;
• gerekirse eserleri ve kaynak kodunu tescil ettirmek;
• Hong Kong ve Makao’daki hakları ayrıca güvenceye almak.

Zamanında yapılan ve hatasız hazırlanan başvurular hem ret riskini düşürür hem de kopyalamayı belirgin biçimde zorlaştırır.

Uzman imzası: Sergey Konon, fikri mülkiyet avukatı