Bảo hộ sở hữu trí tuệ tại Trung Quốc: sáng chế, nhãn hiệu và bản quyền

Trung Quốc chiếm khoảng một nửa số đơn đăng ký sáng chế trên toàn thế giới, tức khoảng 1,6 triệu đơn mỗi năm. Mặt trái của con số này là tốc độ các giải pháp của người khác bị sao chép tại đây. Vì vậy, bảo hộ pháp lý cho công nghệ, sản phẩm và nội dung của doanh nghiệp cần được thực hiện ngay từ khi bắt đầu thâm nhập thị trường Trung Quốc, chứ không phải ở giai đoạn cuối.

Doanh nghiệp mất gì nếu đăng ký muộn

Trung Quốc áp dụng nguyên tắc nộp đơn đầu tiên. Quyền không thuộc về người nghĩ ra ý tưởng, cũng không thuộc về người sử dụng trước, mà thuộc về người nộp đơn trước. Nói cách khác, ngày nộp đơn quan trọng hơn ngày sản phẩm ra đời, và mỗi lần chậm trễ đều bất lợi cho bạn. Văn bằng do Cục Sở hữu trí tuệ Việt Nam cấp cũng không có hiệu lực bảo hộ tại Trung Quốc.

Kịch bản này lặp lại thường xuyên. Một doanh nghiệp giới thiệu sản phẩm mới tại hội chợ chuyên ngành, vài tháng sau mới phát hiện một bên thứ ba hoàn toàn không liên quan đã đăng ký nhãn hiệu của mình. Khi đó chỉ còn hai lựa chọn: mua lại chính nhãn hiệu của mình hoặc đổi sang nhãn hiệu khác hoàn toàn.

⚠️ Lưu ý quan trọng: hãy nộp đơn trước khi công bố sản phẩm hoặc mang sản phẩm đi hội chợ, đừng để đến sau đó.

Khung pháp lý: pháp luật Trung Quốc và điều ước quốc tế

Trung Quốc là một phần của hệ thống sở hữu trí tuệ toàn cầu. Nước này đã phê chuẩn Công ước Berne, Công ước Paris và Hiệp định TRIPS, là thành viên của Hiệp ước Hợp tác về Sáng chế (PCT) và của Tổ chức Thương mại Thế giới. Nhờ đó, người nộp đơn nước ngoài được hưởng chế độ bảo hộ như doanh nghiệp Trung Quốc.

Tác phẩm chịu sự điều chỉnh của Luật Quyền tác giả Trung Quốc; sáng chế và kiểu dáng chịu sự điều chỉnh của Luật Sáng chế. Cả hai luật đều đã được sửa đổi phù hợp với các cam kết quốc tế của Trung Quốc. Đây chính là cơ sở để chủ sở hữu nước ngoài yêu cầu mức bảo hộ tương đương doanh nghiệp bản địa.

Sáng chế tại Trung Quốc: phạm vi bảo hộ và cách nộp đơn

Toàn bộ thủ tục về sáng chế do một cơ quan duy nhất phụ trách: Cơ quan Sở hữu trí tuệ Quốc gia Trung Quốc (CNIPA). Doanh nghiệp nước ngoài không có cơ sở kinh doanh tại Trung Quốc không thể làm việc trực tiếp với CNIPA mà phải thông qua tổ chức đại diện sáng chế được cấp phép.

Điểm khác biệt so với Việt Nam: tại Trung Quốc, kiểu dáng bên ngoài của sản phẩm cũng được bảo hộ bằng bằng độc quyền theo Luật Sáng chế. Có ba loại văn bằng:

Thời hạn 15 năm cho kiểu dáng là quy định mới: trước lần sửa đổi Luật Sáng chế năm 2021, thời hạn này là 10 năm. Ngành dược có quy định riêng: thời hạn bảo hộ sáng chế có thể được kéo dài thêm tối đa 5 năm.

Quy trình nộp đơn tại CNIPA

Toàn bộ thủ tục được thực hiện bằng tiếng Trung. Đơn trải qua các bước sau:

1. Tổ chức đại diện chuẩn bị hồ sơ và nộp trực tuyến hoặc trực tiếp.
2. Thẩm định hình thức để kiểm tra tính đầy đủ và hợp lệ của đơn.
3. Thẩm định nội dung, chỉ áp dụng cho sáng chế.
4. CNIPA ra quyết định và công bố văn bằng được cấp.

Về thời hạn, doanh nghiệp có thể tận dụng một số công cụ:

• Quyền ưu tiên theo Công ước Paris: 12 tháng kể từ ngày nộp đơn đầu tiên ở nước ngoài đối với sáng chế và giải pháp hữu ích, 6 tháng đối với kiểu dáng. Đơn nộp tại Việt Nam có thể được dùng làm căn cứ hưởng quyền ưu tiên tại Trung Quốc.
• Con đường PCT: thời hạn vào giai đoạn quốc gia tại Trung Quốc là 30 tháng kể từ ngày ưu tiên, có thể kéo dài đến 32 tháng nếu nộp phí bổ sung.
• Thời gian ân hạn về tính mới: nếu giải pháp được trưng bày tại hội chợ hoặc hội nghị do Chính phủ Trung Quốc công nhận, việc trưng bày đó không làm mất tính mới trong 6 tháng tiếp theo.

Riêng yêu cầu thẩm định nội dung thì không thể trì hoãn: phải nộp yêu cầu trong vòng 3 năm, nếu không đơn sẽ bị coi là đã rút.

Chi phí đăng ký và duy trì hiệu lực

Ngân sách gồm ba khoản: phí chính thức của CNIPA, phí dịch vụ đại diện và chi phí dịch thuật. Mức phí chính thức tham khảo như sau:

• khoảng 900 nhân dân tệ cho đơn sáng chế;
• khoảng 2.500 nhân dân tệ cho thẩm định nội dung;
• khoảng 500 nhân dân tệ cho giải pháp hữu ích hoặc kiểu dáng công nghiệp.

Sau khi được cấp bằng, chủ sở hữu phải nộp phí duy trì hiệu lực hằng năm, và mức phí tăng dần theo năm. Đây là cơ chế có chủ đích: phí tăng dần buộc chủ sở hữu phải thực sự khai thác quyền hoặc từ bỏ quyền, thay vì để sổ đăng ký chất đầy những văn bằng không sử dụng. Không nộp phí duy trì đồng nghĩa với mất quyền bảo hộ.

Những đối tượng không được cấp bằng

Pháp luật Trung Quốc loại trừ một số đối tượng khỏi phạm vi bảo hộ sáng chế:

• phát hiện khoa học;
• phương pháp chẩn đoán và điều trị bệnh;
• giống cây trồng và giống vật nuôi;
• quy tắc và phương pháp thực hiện hoạt động trí óc;
• chất thu được bằng phương pháp biến đổi hạt nhân;
• giải pháp trái pháp luật hoặc đạo đức xã hội.

Lý do rất đơn giản: một phần trong số này là tri thức nền tảng, không nên để một chủ thể độc chiếm; phần còn lại liên quan trực tiếp đến lợi ích công cộng.

Lo sản phẩm bị sao chép tại Trung Quốc?

• Xác định điều có thể cấp bằng
• Kiểm tra quyền tự do khai thác
• Xây dựng chiến lược bảo hộ

Tư vấn miễn phí

Bản quyền tại Trung Quốc: phát sinh và chứng minh như thế nào

Tại Trung Quốc, quyền tác giả tự động phát sinh ngay khi tác phẩm được tạo ra, không bắt buộc phải đăng ký. Phạm vi bảo hộ bao gồm:

• tác phẩm văn học, khoa học và nghệ thuật;
• tác phẩm đồ họa, thiết kế kiến trúc và ảnh chụp;
• bản ghi âm và phần mềm.

Thời hạn bảo hộ là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả qua đời nếu tác giả là cá nhân; 50 năm kể từ khi tác phẩm được tạo ra nếu chủ sở hữu là pháp nhân.

Quyền nhân thân luôn thuộc về tác giả trong mọi trường hợp: quyền đứng tên tác giả, quyền bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm và quyền công bố tác phẩm. Ngay cả khi đã chuyển nhượng quyền tài sản, tác giả vẫn giữ các quyền này.

«Đăng ký không bắt buộc, nhưng đó không phải lý do để xem nhẹ chứng cứ. Khi có người tranh chấp quyền tác giả, một bản lưu chiểu tại cơ quan có thẩm quyền sẽ giúp vị thế của bạn trong tranh chấp vững chắc hơn rất nhiều», ông Sergey Konon nhận định.

Có nhiều cách để xác lập quyền tác giả:

• lưu chiểu tại Cục Quản lý Bản quyền Quốc gia Trung Quốc, đối với tác phẩm;
• đăng ký tại Trung tâm Bảo hộ Bản quyền Trung Quốc, đối với phần mềm;
• ghi ký hiệu ©;
• công chứng;
• đăng ký tự nguyện tại Văn phòng Bản quyền thuộc Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ.

Nhãn hiệu trong bảo hộ thương hiệu

Doanh nghiệp bảo hộ tên, logo và bộ nhận diện của mình bằng cách đăng ký nhãn hiệu tại CNIPA. Thủ tục mất khoảng 9 tháng. Nhãn hiệu được bảo hộ 10 năm và có thể gia hạn không giới hạn số lần.

Nếu mục tiêu là được bảo hộ nhanh và vững chắc tại thị trường nội địa Trung Quốc, nộp đơn quốc gia trực tiếp thường có lợi hơn so với chỉ định Trung Quốc qua hệ thống Madrid. Ngoài ra, nên coi sáng chế, nhãn hiệu và bản quyền là một tổng thể thay vì xử lý riêng lẻ: một sản phẩm thường được nhiều loại quyền cùng bảo hộ.

Hồng Kông và Ma Cao: hệ thống riêng

Hồng Kông và Ma Cao có hệ thống pháp luật sở hữu trí tuệ độc lập. Văn bằng cấp tại Trung Quốc đại lục không có hiệu lực tại hai vùng này; doanh nghiệp phải nộp đơn riêng tại đó. Nhãn hiệu tại Hồng Kông do cơ quan riêng là Cục Sở hữu trí tuệ Hồng Kông quản lý.

📌 Ghi nhớ: bảo hộ tại Trung Quốc đại lục và bảo hộ tại Hồng Kông hay Ma Cao là những việc khác nhau. Mỗi vùng lãnh thổ cần một đơn đăng ký riêng.

Chế tài xử lý vi phạm và công cụ bảo vệ quyền

Hành vi xâm phạm quyền bị xử lý ở ba cấp độ:

• Hành chính: phạt tiền, tịch thu hàng giả, buộc chấm dứt hoạt động của bên vi phạm.
• Dân sự: bồi thường thiệt hại hoặc bồi thường theo mức luật định.
• Hình sự: trong trường hợp nghiêm trọng, mức phạt tù có thể lên đến 10 năm.

Chủ sở hữu quyền có nhiều công cụ:

• gửi thư cảnh báo trước khi khởi kiện;
• khởi kiện tại tòa án chuyên trách về sở hữu trí tuệ;
• yêu cầu bồi thường thiệt hại hoặc bồi thường theo luật định;
• buộc rút hàng giả khỏi thị trường.

Biện pháp phòng ngừa cũng hiệu quả không kém. Đăng ký quyền với hải quan Trung Quốc giúp ngăn chặn hàng giả tại biên giới ở cả chiều nhập khẩu lẫn xuất khẩu, điều đặc biệt quan trọng với doanh nghiệp nhập hàng từ Trung Quốc về Việt Nam.

Muốn bảo hộ sáng chế tại Trung Quốc?

• Đăng ký sáng chế qua CNIPA
• Bảo hộ quyền tác giả
• Xử lý hành vi xâm phạm

Tư vấn miễn phí

Nên bắt đầu từ đâu

Xác lập quyền là mở cửa thị trường, không phải đóng lại. Các bước tối thiểu:

• nhờ tổ chức đại diện tra cứu sơ bộ trong sổ đăng ký;
• nộp đơn sáng chế, giải pháp hữu ích và kiểu dáng công nghiệp;
• nộp đơn đăng ký nhãn hiệu quốc gia;
• khi cần, đăng ký tác phẩm và mã nguồn;
• xác lập quyền riêng tại Hồng Kông và Ma Cao.

Đơn được nộp đúng hạn và soạn thảo chặt chẽ vừa giảm nguy cơ bị từ chối, vừa khiến việc sao chép khó khăn hơn đáng kể.

Chữ ký chuyên gia: Sergey Konon, luật sư chuyên về sở hữu trí tuệ